Choroba niespokojnych nóg

Zespół niespokojnych nóg (łac. asthenia crurum paraesthetica) określa się inaczej jako zespół Wittmaacka-Ekboma albo syndrom RLS (ang. restless legs syndrome). RLS należy do zaburzeń neurologicznych, które objawia się uczuciem ciężkości, zmęczenia i niepokoju nóg, szczególnie w czasie spoczynku lub snu, co zmusza chorego do ruchu, chodzenia lub poruszania kończynami, by złagodzić nieprzyjemne dolegliwości. W ten sposób przerywany sen uniemożliwia regenerację sił, a człowiek następnego dnia czuje się zmęczony i niewyspany.

Przyczyny zespołu niespokojnych nóg 

Pierwsze wzmianki o zespole niespokojnych nóg podali już w 1672 roku Thomas Willis i Theodor Wittmaack, ale systematyczny opis choroby z 1945 roku zawdzięczamy szwedzkiemu neurologowi – Karlowi Axelowi Ekbomowi. Co ciekawe, mimo iż objawy zaburzenia są bardzo specyficzne i trudne do pomylenia z innymi chorobami, syndrom RLS niezwykle rzadko się diagnozuje. Zespół niespokojnych nóg pozostaje niejednokrotnie nieleczony. Jako jednostka chorobowa zespół niespokojnych nóg został ujęty w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pod kodem G25.8. Z czego wynika RLS? Źródła podają, że przyczyny zespołu niespokojnych nóg mogą mieć charakter pierwotny, czyli RLS jest dziedziczny, albo charakter wtórny, czyli RLS pojawia się jako konsekwencja innych zaburzeń neurologicznych. Szacuje się, że w ponad połowie przypadków zespół niespokojnych nóg dziedziczy się po przodkach w sposób autosomalny dominujący lub rzadziej autosomalny recesywny.

Rodzinne występowanie choroby przyczynia się zwykle do wczesnego początku zaburzeń, zwykle około 35. roku życia. Późniejsze występowanie objawów sugeruje raczej na fakt, że RLS towarzyszy innym zaburzeniom, czyli jest wtórny do pierwotnych chorób i nieprawidłowości funkcjonowania organizmu, jak: niedobór dopaminy w prążkowiu, mocznica, cukrzyca, zaburzenia gospodarki żelazem, reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekła niewydolność żylna, uszkodzenia rdzenia kręgowego i korzeni nerwowych, polineuropatie, zespół piekących stóp, niewydolność nerek, stwardnienie rozsiane, stwardnienie zanikowe boczne, niedobór witaminy B12 czy choroba Friedreicha. Zespół niespokojnych nóg może występować również w przebiegu ciąży. Syndrom RLS wymaga różnicowania przede wszystkim z nocnymi kurczami mięśniowymi, które pojawiają się często wskutek przemęczenia i niedoboru elektrolitów. Kurcze mięśniowe leczy się lekami rozluźniającymi mięśnie, co nie przynosi oczywiście poprawy w przypadku RLS. Zespół Wittmaacka-Ekboma może powstawać także pod wpływem przyjmowania różnych leków, np. antydepresantów, neuroleptyków, leków przeciwpadaczkowych, antagonistów wapnia albo w wyniku odstawienia leków nasennych i uspokajających, np. benzodiazepin lub barbituranów.

Objawy zespołu niespokojnych nóg

Osoby cierpiące na zespół niespokojnych nóg relacjonują przymus poruszania kończynami dolnymi (rzadziej górnymi), szczególnie kiedy odpoczywają, leżą, siedzą albo śpią. Dolegliwości są trudne do opisania słowami i dlatego, być może, chorobę diagnozuje się niezwykle rzadko. Chorzy skarżą się na nieprzyjemne doznania w nogach, dyskomfort, parestezje – kłucia, pieczenie, mrowienie, swędzenie, drętwienie, zmiany temperatury skóry nóg itp. Nieprzyjemne odczucia w nogach, np. wrażenie chodzenia mrówek pod skórą czy pienienia się krwi w żyłach, nasilają się w czasie odpoczynku, w godzinach wieczornych i nocnych. Uczucia ciężkości i niepokoju nóg lokalizują się zazwyczaj głęboko, w obrębie kości i mięśni podudzia, a mijają pod wpływem poruszania nogami lub chodzenia.

Z racji tego, że objawy RLS osiągają apogeum w czasie kładzenia się spać lub w nocy, od północy do czwartej nad ranem, zespół niespokojnych nóg powoduje problemy z zasypianiem, przerywany sen i bezsenność. Znacznie obniża się jakość snu. Człowiek budzi się rano niewypoczęty, trudno mu się skupić nad zadaniami i staje się nieefektywny w pracy. Objawy są bardzo uporczywe, dlatego zespół niespokojnych nóg znacznie destabilizuje normalne funkcjonowanie człowieka. Syndromowi RLS często towarzyszą okresowe ruchy kończyn dolnych podczas snu (ang. Periodic Limb Movement In Sleep, PLMS), które objawiają się kilkusekundowymi, powtarzanymi ruchami kończyn w czasie snu. Chory zgina grzbietowo stopy. Czasami zgięcia obejmują staw kolanowy i biodrowy, wybudzając pacjenta ze snu.

Leczenie zespołu niespokojnych nóg

Zespół niespokojnych nóg bardzo rzadko jest rozpoznawany. Dziwne objawy mogą sugerować na nerwicowy charakter zaburzeń. RLS może pojawić się w każdym wieku, ale najczęściej dotyka osób w wieku średnim i starszym. Szacuje się, że zespół niespokojnych nóg może dotyczyć nawet około 10% populacji osób dorosłych. Z racji tego, że nie ma jednorodnej przyczyny choroby trudno wypracować „uniwersalną” terapię. Czasem ludzie próbują doraźnie łagodzić nieprzyjemne doznania w nogach, np. za pomocą masażów, zimnych okładów czy naprzemiennego polewania stóp raz zimną, a drugi raz ciepłą wodą. Sukces leczenie RLS zależy od właściwego postawienia diagnozy. Jeżeli RLS ma charakter wtórny, to powinno leczyć się na początku chorobę pierwotną, która przyczyniła się do powstania zespołu niespokojnych nóg. W tym celu można uzupełniać niedobory żelaza, witaminy B12 albo walczyć z cukrzycą.

W przypadku zespołu niespokojnych nóg zazwyczaj stosuje się leczenie objawowe. Wyrównuje się poziom dopaminy, podając choremu przed snem odpowiednie leki najczęściej te, które są prekursorami dopaminy i działają bezpośrednio na receptory dopaminowe. Farmakoterapia obejmuje czasem też leki opioidowe albo benzodiazepiny. Do niefarmakologicznych sposobów walki z RLS zalicza się odstawienie alkoholu i kawy, zmianę trybu życia, unikanie późnych posiłków oraz stosowanie ćwiczeń relaksacyjnych przed snem. Precyzyjna diagnoza zespołu niespojonych nóg jest niezwykle ważna nie tylko z perspektywy skuteczności leczenia, ale też z faktu, że RLS w istotny sposób upośledza jakość życia chorego – przyczynia się do bezsenności, spadku koncentracji uwagi w ciągu dnia, małej efektowności w pracy, może zaburzać pożycie seksualne, powodować konflikty rodzinne i przyczyniać się do rozwoju zaburzeń depresyjnych.

Bibliografia:

Szczeklik A., (red.), Choroby wewnętrzne, Medycyna Praktyczna, Kraków 2006, ISBN 83-7430-069-8.