Bezsenność - leczenie

W zależności od przyczyn bezsenności, terapię dobiera się indywidualnie dla każdego pacjenta. Największe szanse na wyleczenie mają pacjenci, u których bezsenność jest spowodowana tzw. złą higieną snu. U innych pacjentów proces leczenia jest bardziej skomplikowany.

Rokowanie w bezsenności

Rokowanie w bezsenności zależy w dużej mierze od przyczyn ją powodujących, w jednych rokowanie jest dobre, w innych złe, gdyż leczenie choroby podstawowej nie zawsze jest możliwe bądź bardzo trudne.

Najlepsze rokowanie mają pacjenci, których problemy ze snem są spowodowane np. stresującymi przeżyciami bądź nieprzestrzeganiem zasad snu i występuje u nich tzw. bezsenność przygodna. W takich przypadkach odpowiednie wsparcie psychologiczne, stosowanie metod relaksacyjnych i wprowadzenie w życie prawidłowych zasad higieny snu prawie w 100% skutkuje pełnym wyleczeniem – pod warunkiem że rozpoznanie jest prawidłowe i nie nakłada się na nie inna przyczyna bezsenności.

Dobre rokowanie wyleczenia z bezsenności stanowią schorzenia, których rolę w powodowaniu zaburzeń snu udowodniono oraz można je skutecznie leczyć bądź ograniczać ich objawy.

Wśród nich znajdują się choroby przebiegające z przewlekłym bólem – choroby nowotworowe, choroba zwyrodnieniowa stawów, choroby reumatologiczne. Prawidłowo prowadzone leczenie przeciwbólowe przez wykwalifikowanych do tego specjalistów pozwala w większości przypadków, o ile nie ma innych towarzyszących chorób, wystarczająco poprawić komfort życia i sen.

Innymi chorobami należącymi do tej grupy są choroby, takie jak: nadczynność tarczycy czy inne zaburzenia hormonalne, w przypadku których odpowiednie stosowanie leków może dać bardzo dobre rezultaty. Również choroby sercowo-oddechowe, np. niewydolność serca, zespoły bezdechu sennego, odpowiednio leczone, skutkują poprawą jakości snu. 

Złym rokowaniem charakteryzuje się bezsenność spowodowana przewlekłymi chorobami psychicznymi, takimi jak: schizofrenia, depresja, zespoły lękowe oraz uzależnienia. Wśród tych ostatnich dużą grupę pacjentów stanowią uzależnieni od środków nasennych. Jak pisałem w innych artykułach, oprócz uzależnienia, dochodzi do tolerancji, czyli zjawiska, w którym organizm szybko przestaje reagować na małe dawki leku, i do zwalczenia objawów potrzeba coraz większej ilości leku. Wyleczenie przewlekłego uzależnienia od leków nasennych i uspokajających jest na dzień dzisiejszy w większości przypadków niemożliwe.

Jest trudne, długotrwałe ale się często udaje. Zależy to w dużej mierze od determinacji pacjenta. Dlatego też tak istotne jest, by farmakoterapię bezsenności prowadził tylko doświadczony lekarz.

Złe rokowanie u osób z wymienionymi wyżej pozostałymi zaburzeniami psychicznymi jest spowodowane przewlekłym charakterem tych schorzeń, a także trudnym długotrwałym leczeniem. Na gorsze rokowanie ma również wpływ to, iż w w/w chorobach bezsenność jest jednym z objawów choroby podstawowej.

Do chorób przebiegających z bezsennością o złym, a nawet – można powiedzieć – bardzo złym rokowaniu należą choroby dziedziczne, czyli uwarunkowane genetycznie, na które nie ma dotąd skutecznego leczenia, np. śmiertelna rodzinna bezsenność (ang. fatal familial insomnia, FFI). Na szczęście choroby te występują bardzo rzadko. Wspomniana choroba została wykryta u zaledwie 28 rodzin na świecie. 

Powikłania bezsenności

Bezsenność jest obciążona bardzo wieloma powikłaniami zarówno somatycznymi, jak i psychicznymi. Ma też bardzo niekorzystny wymiernik ekonomiczny i społeczny.

• Bezsenność a nadciśnienie tętnicze 

Ostatnio przeprowadzone badania naukowe potwierdziły negatywny wpływ bezsenności na dobowe wartości ciśnienia tętniczego. Zauważono ogólny wzrost ciśnienia zarówno skurczowego (górnego), jak i rozkurczowego (dolnego). Dodatkowo stwierdzono duży, większy niż zwykle, wzrost ciśnienia krwi w godzinach porannych, a także brak spadku ciśnienia w godzinach nocnych. To wszystko powoduje, że w końcu u osób z bezsennością można rozpoznać nadciśnienie tętnicze z wszystkimi jego dalszymi niepożądanymi konsekwencjami, np. zwiększonym ryzykiem choroby wieńcowej.

• Bezsenność a choroba wieńcowa

Do jednych z najbardziej niebezpiecznych w skali ogólnoświatowej powikłań bezsenności należy zwiększone ryzyko choroby wieńcowej. Wiele badań naukowych prowadzonych w ostatnich latach potwierdziło ujemny wpływ bezsenności na występowanie choroby niedokrwiennej serca. Udowodnione jest częstsze występowanie zarówno zawałów serca, jak i bólu o charakterze wieńcowym u osób z bezsennością. Jest to związane z różnymi mechanizmami. Jak było opisane w punkcie powyżej, bezsenność powoduje zwiększenie dobowych wahań ciśnienia tętniczego, większe napięcie emocjonalne, zwiększone wydzielanie niekorzystnych w nadmiarze dla układu sercowo-naczyniowego hormonów, co w konsekwencji znacznie zwiększa ryzyko nie tylko tych ostrych objawów choroby wieńcowej, jak wspomniany zawał serca, lecz także przewlekłych powikłań, jak niewydolność serca pozawałowa, obrzęki obwodowe, obrzęki płuc oraz powiększenie wątroby i śledziony, niewydolność nerek itd.

Choroba niedokrwienna serca znajduje się na szczycie przyczyn zgonów w większości krajów uprzemysłowionych na świecie. Dlatego tak ważna jest profilaktyka, czyli działanie mające na celu wyeliminowanie czynników ryzyka. Oznacza to, że bardzo ważne jest szybkie diagnozowanie i odpowiednie leczenie bezsenności. 

• Bezsenność a odporność

Przewlekły niedobór snu prowadzi nieuchronnie do osłabienia układu odpornościowego organizmu. W praktyce oznacza to większą podatność osoby z bezsennością na wszelkie infekcje, które gdy są bardzo poważne i nieleczone, mogą zagrażać życiu pacjenta.  

• Bezsenność a inne zaburzenia somatyczne

Wśród innych obserwowanych powikłań bezsenności należy wymienić częstsze występowanie zaburzeń żołądkowo-jelitowych (np. choroba wrzodowa, refluks żołądkowo-przełykowy), bóle głowy, bóle krzyża i karku.

Zwiększone jest również ryzyko wypadków, co powoduje częstsze niż u osób zdrowych złamania kości, zwichnięcia, skręcenia stawów, obrażenia wielonarządowe doznane w wypadkach komunikacyjnych.

• Bezsenność a zaburzenia psychiczne

Bezsenność odbija się również negatywnie na zdrowiu psychicznym. Oprócz tego, że różne zaburzenia, takie jak depresja i zaburzenia lękowe (nerwice), mogą stanowić częstą przyczynę tej choroby, to sama choroba predysponuje do ich występowania. Według badań 25 do 40% osób dotkniętych bezsennością prezentuje objawy zaburzeń lękowych, a ryzyko rozwinięcia depresji jest u nich blisko czterokrotnie większe niż u osób bez zaburzeń snu. Osoby z bezsennością ponadto częściej sięgają po alkohol jako panaceum na swoje dolegliwości, co w konsekwencji często prowadzi do uzależnienia. Również częstym zjawiskiem jest zażywanie leków nasennych, uspokajających i w konsekwencji uzależnianie się od tych często zdobytych np. od sąsiadki lub gdzieś na bazarze. Jest to zachowanie wielce ryzykowne i utrudniające lub wręcz uniemożliwiające dalsze leczenie.

Aspekt społeczny bezsenności

Skutki bezsenności można rozpatrywać także w kategoriach społecznych. Choroba powoduje częste wizyty u lekarza. Bezsenność jest przyczyną blisko 3-krotnie zwiększonej liczby konsultacji w przychodniach i blisko 2-krotnie zwiększonej liczy hospitalizacji. Osoby dotknięte bezsennością bardzo często są nieobecne w pracy, a także są mniej wydajne oraz częściej doświadczają bądź są przyczyną wypadków w pracy (szacuje się, że ok. 50% wypadków w pracy spowodowane jest niewyspaniem). Inne badania mówią o tym, że blisko 60% wypadków drogowych, zdarzających się w nocy, ma związek z bezsennością i towarzyszącym temu uczuciem senności. Częściej występujące w tej grupie zaburzenia psychiczne powodują częste piętnowanie osób nimi dotkniętych oraz odrzucenie społeczne. Terapia takich pacjentów jest przez to utrudniona, często nie udaje się do nich dotrzeć.

W Polsce nie są prowadzone rejestry kosztów związanych z chorobami, jednak w Stanach Zjednoczonych wyliczono, że koszty związane z bezsennością wynoszą blisko 100 mld dolarów rocznie. Na kwotę tę składają się bezpośrednie koszty leczenia choroby, takie jak: leki i wizyty ambulatoryjne, oraz koszty pośrednie związane z leczeniem powikłań bezsenności (np. depresja, nadużywanie alkoholu, choroba wieńcowa, zawały serca), pogorszeniem wydajności pracy, leczeniem osób, które ucierpiały w wypadkach pojazdów silnikowych, wypadkach przy pracy oraz w domu, a także związane z tym koszty cywilnoprawne.

Bezsenność długo była traktowana jako mało znaczący problem, który mimo że dotyka wielu, nie wpływa znacząco na zdrowie, a tym bardziej na społeczeństwo i finanse. Na szczęście badania prowadzone w ostatnich latach doprowadziły do tego, że choroba ta została uznana za światowy problem zdrowotny społeczeństwa i wdrożono wiele programów profilaktycznych, mających za cel zmniejszenie chorobowości oraz zwiększenie świadomości wśród ludności świata.

Bibliografia

Jarema M., Rabe-Jabłońska J., Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011, ISBN 978-83-200-4180-4
Buczko W. (red.), Mutschler Farmakologia i toksykologia, MedPharm, Wrocław 2010, ISBN 978-83-60466-81-0
Nowicki Z., Szelenberger W. Zaburzenia snu. Diagnostyka i leczenie - wybrane zagadnienia, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, Kraków 1999, ISBN 83-86826-30-4
Szelenberger W. Bezsenność, AM Warszawa, Warszawa 2000, ISBN 83-908354-2-8

Leczenie zaburzeń snu