Bezsenność - jakie pytania zadać

Niniejszy artykuł zawiera szereg najczęściej zadawanych pytań przez pacjentów dotkniętych problemem bezsenności i odpowiedzi na nie. Warto zaznajomić się z nimi i zadać je swojemu lekarzowi przy pierwszej wizycie. 

Przyczyny problemów ze snem

Przyczyn bezsenności jest bardzo wiele. Czasem są błahe, jak to, że nie mamy uregulowanego planu dnia, rytmu snu – pracy itp. Innym razem przyczyną bezsenności może być choroba, na którą cierpimy, jak np.: choroby serca lub niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, nadczynność tarczycy, choroby przebiegające z przewlekłym bólem. Niektóre choroby psychiczne predysponują również do zaburzeń snu. Bezsenność może być powodowana przez używanie niektórych substancji, tj.: palenie tytoniu, alkohol, narkotyki. Najważniejsze, aby szybko zgłosić się do lekarza, by wcześnie wykryć przyczynę i móc wdrożyć odpowiednie leczenie.

Lekarz rodzinny, aby dowiedzieć się, jaka jest przyczyna problemów ze snem, porozmawia z nami o tym, na co chorujemy aktualnie i jakie choroby przebyliśmy, zapyta o sytuację w pracy, w domu, o styl życia i o przeżywane stresy, następnie zbada przedmiotowo, zleci potrzebne badania. Jeśli uzna to za potrzebne, skieruje nas do specjalisty. Często dopiero po tych wszystkich badaniach udaje się dojść prawdziwej przyczyny bezsenności. Niestety, może się zdarzyć, że pierwotna przyczyna bezsenności zostanie nieuchwytna.

Jak leczyć bezsenność?

Leczenie bezsenności zaczyna się od dokładnego określenia przyczyny. Gdy ta jest znana, można rozpocząć leczenie. Najlepszym rozwiązaniem zawsze jest leczenie przyczynowe, prowadzone zazwyczaj przez specjalistów, tj.: psychiatrów, neurologów, kardiologów, w zależności od tego, co jest przyczyną. W niektórych przypadkach lekarz posiłkuje się stosowaniem leków nasennych, jednak ich nieprawidłowe używanie jest ryzykowne, o czym można przeczytać przy okazji poniższych pytań.

Skutki uboczne leków nasennych

Leki nasenne (te na receptę), czyli np. benzodiazepiny, są lekami, które mają dużo działań niepożądanych. W większych dawkach mogą spowodować zaburzenia koordynacji ruchowej, upośledzenia refleksu, zaburzenia pamięci, takie jak niepamięć następcza. Osoby starsze zażywające leki nasenne mają ponadto zwiększone ryzyko upadków i co się z tym wiąże – urazów, takich jak złamania kończyn. Najpoważniejszym działaniem niepożądanym jest jednak możliwość uzależnienia się od leków, dlatego nie można ich stosować przewlekle, tzn. nie dłużej niż 2–3 tygodnie. Może również występować zjawisko tolerancji. Polega ono na tym, że wraz z zażywaniem leku kolejne przyjmowane dawki przestają skutkować i potrzebujemy coraz większych i większych, aż w końcu i one przestają działać. Jest to bardzo niebezpieczne zjawisko pogłębiające zaburzenia snu i zwiększające znacznie ryzyko działań niepożądanych. Warto wiedzieć, że u osób uzależnionych od benzodiazepin w mózgu tworzą się zmiany zanikowe, takie same jak u alkoholików (poszerzenie przestrzeni podpajęczynówkowej).

W większości leki nasenne i uspokajające powodują pogorszenie refleksu, jesteśmy śpiący i mamy gorszą koordynację ruchową. Ich zażywanie stanowi przeciwwskazanie do prowadzenia pojazdów mechanicznych.

Leków nasennych i uspokajających (jak zresztą żadnych leków) nie powinno się łączyć z alkoholem. Może to skutkować szybkim wystąpieniem działań niepożądanych, tj.: zaburzeń koordynacji, zaburzeń pamięci, uzależnienia, tolerancji na lek (patrz pytania wyżej).

Czy alkohol może pomagać w leczeniu bezsenności?

Istnieje niestety mylne przekonanie, że dobrym panaceum na problemy ze snem jest alkohol. W rzeczywistości alkohol je pogłębia. Może także prowadzić do uzależnienia, które staje się dodatkową przyczyną bezsenności, jednocześnie bardzo trudną do wyleczenia. Zwłaszcza, że alkohol i leki nasenne (benzodiazepiny) wywołują tzw. uzależnienie krzyżowe. Uzależnienie krzyżowe jest to termin farmakologiczny stosowany dla opisania zdolności jednej substancji (lub jednej klasy związków) do wytłumiania objawów zespołu abstynencyjnego wywołanego odstawieniem innej substancji (lub klasy związków) i podtrzymywania w ten sposób stanu fizycznego uzależnienia. W takim przypadku osoba uzależniona już od leków nasennych dużo łatwiej uzależnia się od alkoholu.

Domowe sposoby na bezsenność

Oczywiście istnieje wiele metod radzenia sobie z bezsennością bez leków. Większość z nich sprowadza się do nauczenia się przestrzegania zasad higieny snu, na które składają się: używanie łóżka tylko do spania, kładzenie się do łóżka tylko wtedy, gdy poczujemy się senni, ustalenie sobie planu na kolejny dzień, uregulowanie pory spania i wstawania, tzn. należy codziennie w miarę możliwości spać tyle samo czasu, kłaść się i wstawać o tej samej porze, unikać używek i wysiłku fizycznego przed snem itp. Dla osiągnięcia tego celu można stosować różne metody, np. autosugestię, metody relaksacyjne. Można też zgłosić się do psychologa po pomoc w ich zrozumieniu i przyswojeniu. W niektórych trudnych sytuacjach leczenie może poprowadzić psycholog, stosując specjalne techniki terapii, np. terapii behawioralnej.

Leki nasenne w ciąży

Jedynie leki ziołowe mogą być w miarę bezpiecznie stosowane w ciąży. Należy jednak pamiętać, że przed zażyciem jakiegokolwiek leku w tym czasie należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem prowadzącym ciążę. Silniejsze leki nasenne (te na receptę) mogą być w ciąży przepisane tylko przez wykwalifikowanych specjalistów w warunkach szpitalnych.

Leki nasenne bez recepty

Istnieją ziołowe preparaty uspokajające, które można nabyć bez recepty i stosować w miarę bezpiecznie. Nie uzależniają, poza ewentualnymi reakcjami uczuleniowymi, na zawarte w nich zioła, nie mają działań niepożądanych. Trzeba jednak pamiętać, że po ich zażyciu nie można również prowadzić pojazdów mechanicznych. Są to preparaty zawierające wyciągi z kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis), melisy, passiflory czy chmielu zwyczajnego. Innymi preparatami wpływającymi pozytywnie na sen są preparaty zawierające melatoninę – nazywaną hormonem snu. Lek ten reguluje zaburzenia snu związane ze zmianą stref czasowych, pracą zmianową itp.

Wysiłek fizyczny a kłopoty ze snem

Wysiłek fizyczny bezpośrednio przed snem powoduje zwiększone ciśnienie i szybsze bicie serca. Wydzielane jest bardzo dużo adrenaliny, która jest hormonem reakcji stresowych, przez co nie jesteśmy w stanie spokojnie zasnąć. Dlatego zalecane jest nieuprawianie forsownego wysiłku fizycznego przed snem. Natomiast uprawianie sportu w ciągu dnia odgrywa bardzo pozytywną rolę w leczeniu zaburzeń snu i zapobieganiu im.

Pobyt w szpitalu z powodu bezsenności

Już  w czasie diagnostyki jest możliwe, że będzie trzeba zgłosić  się na oddział, by wykonać pewne badania. Posłużę się przykładem polisomnografii, czyli badania czynności naszego ciała i snu, które polega na tym, że przez jedną noc śpi się w szpitalu, w specjalnym pomieszczeniu, będąc podłączonym do urządzeń, które rejestrują m.in. aktywność mózgu, pracę mięśni, ruchy gałek ocznych itp.

W zależności od przyczyny może się zdarzyć, że będziemy wymagać hospitalizacji w celu leczenia choroby podstawowej. Może to być np. leczenie operacyjne podniebienia w przypadku bezdechów podczas snu albo leczenie odwykowe w przypadku uzależnienia od alkoholu, narkotyków lub leków nasennych.

Konsekwencje nieleczonej bezsenności

Nieleczona bezsenność może doprowadzić do rozstroju organizmu. Odwlekanie diagnostyki i leczenia może skutkować pogłębieniem uczucia zmęczenia, zaburzeń koncentracji i pamięci. Człowiek z przewlekłą bezsennością jest bardziej podatny na stres, chwiejny emocjonalnie. Nieleczona bezsenność wpływa negatywnie na zdrowie fizyczne. Może powodować częstsze występowanie infekcji z powodu osłabienia odporności. W przypadku chorób przebiegających z rzutami i zaostrzeniami, jak np. padaczka, może powodować częstsze występowanie napadów padaczkowych, w stwardnieniu rozsianym zaś – częstsze fazy objawowe (rzuty choroby). Udowodnione jest, że osoby z nieleczoną bezsennością częściej chorują i gorzej przechodzą chorobę niedokrwienną serca, co skutkuje częstszym ryzykiem zawału serca, nierzadko kończącego się zgonem. Leczenie niektórych chorób psychicznych może być utrudnione bez wyleczenia bezsenności, np. depresji wywołanej bezsennością.

Jak widać, niepodjęcie leczenia bezsenności może doprowadzić do bardzo poważnych konsekwencji, ze śmiercią włącznie.


Bibliografia

Shapiro C.M. ABC zaburzeń snu, Astrum, Wrocław 1998, ISBN 83-87197-24-6
Szelenberger W. Bezsenność, AM Warszawa, Warszawa 2000, ISBN 83-908354-2-8
Krzyżowski J. Bezsenność, Medyk, Warszawa 2002, ISBN 83-87340-68-5
Szelenberger W. Bezsenność, Via Medica, Gdańsk 2007, ISBN 83-60072-61-5